Қандай жағдайларда әлеуетті өнім беруші мемлекеттік сатып алуды өткізу кезінде тапсырыс берушінің немесе ұйымдастырушының әрекеттеріне шағым беруге құқылы?

Киберқауіп – бұл ақпараттық жүйелерге, компьютерлік желілерге, электрондық ресурстарға және деректерге әсер етуі мүмкін кез келген қауіпті жағдай, әрекет немесе фактор. Қарапайым тілмен айтқанда, бұл біреудің жүйені бұзуға, ақпаратты ұрлауға, деректерді бүлдіруге, қызметтің жұмысына тосқауыл қоюға немесе мемлекеттік органның немесе ұйымның қалыпты жұмысын бұзуға тырысу қаупі. Мұндай қауіптердің алдын алу үшін арнайы қорғау шаралары қабылданады. Оларға ақпараттық қауіпсіздіктің жай-күйін үнемі бақылау, күдікті әрекеттерді анықтау, инциденттерді тіркеу және талдау, бұзу әрекеттеріне тез әрекет ету, антивирустық бағдарламаларды, қорғаныс жүйелерін пайдалану, қызметтік ақпаратқа қол жетімділікті шектеу, тексерулер мен қауіпсіздікті бағалау кіреді. Мұндай шаралар қауіпті уақытында анықтауға және азаматтардың ақпараттық жүйелері мен деректеріне зиян келтірмеуге көмектеседі. Мысалы, егер мемлекеттік органның электрондық ресурсына зиянды файлдарға заңсыз кіруге немесе жіберуге әрекет жасалса, қорғау жүйесі мұндай белсенділікті тіркеуге, қауіпті қолжетімділікті шектеуге, жауапты мамандарды хабардар етуге және деректерді сақтау және ресурстың үздіксіз жұмыс істеуі үшін шаралар қабылдауға тиіс. Бұл жағдайда киберқауіп ауыр зардаптарға әкелмейді, өйткені алдын-ала қорғаныс шаралары қабылданған. Ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету және қорғау шараларын қолдану жөніндегі талаптар Қазақстан Республикасының нормативтік құқықтық актілерінде белгіленген.

Мемлекеттік органдар олармен жұмыс істеудің барлық кезеңдерінде азаматтардың дербес деректерін қорғауды қамтамасыз етуге міндетті. Бұл дербес деректерді бөгде адамдар оларға заңды негіздерсіз қол жеткізе алмайтындай, өзгерте алмайтындай, жойыла алмайтындай немесе таратыла алмайтындай етіп жиналуы, сақталуы, пайдаланылуы және берілуі тиіс дегенді білдіреді. Ол үшін мемлекеттік органдар құқықтық, ұйымдастырушылық және техникалық қорғау шараларын қабылдайды. Қарапайым сөзбен айтқанда, олар дербес деректермен жұмыс істеудің ішкі ережелерін белгілеуі, мұндай мәліметтерге кімнің қол жеткізуге құқығы бар екенін анықтауы, ақпаратты қорғау құралдарын пайдалануы, құпиялылық режимін сақтауы және деректердің заңсыз пайдаланылмауын бақылауы тиіс. Сондай-ақ, мемлекеттік органдар дербес деректердің таралып кетуін және оларға рұқсатсыз қол жеткізуді болдырмау үшін шаралар қабылдауға міндетті. Мысалы, егер азамат мемлекеттік қызмет көрсетуге жүгініп, өзінің тегін, атын, әкесінің атын, мекенжайын, телефон нөмірін және жеке сәйкестендіру нөмірін көрсетсе, мемлекеттік орган бұл деректердің қорғалуын қамтамасыз етуге міндетті. Бұл мұндай ақпарат бөгде адамдарға берілмеуі, ашық түрде жарияланбауы немесе мақсатсыз пайдаланылмауы керек дегенді білдіреді. Егер оларға тек уәкілетті қызметкерлер қол жеткізсе және деректер таралып кетуден қорғалса, онда заң талаптары сақталады. Бұл міндеттер «Дербес деректер және оларды қорғау туралы» Қазақстан Республикасының Заңында белгіленген.

Қазақстан Республикасындағы ақпараттық қауіпсіздік деректерді, ақпараттық жүйелерді және техникалық инфрақұрылымды ішкі және сыртқы қатерлерден қорғайтын ақпаратты қорғаудың осындай жай-күйін білдіреді. Қарапайым тілмен айтқанда, бұл бөгде адамдар ақпаратқа қол жеткізе алмауы керек, оны бүлдірмеуге, өзгертуге, жоюға немесе бұғаттауға мүмкіндігі жоқ дегенді білдіреді. Сондай-ақ, бұл қажетті ақпарат заңды пайдаланушыларға уақытында және толық көлемде қол жетімді болуы керек дегенді білдіреді. Ол үшін құқықтық, ұйымдастырушылық және техникалық қорғау шаралары қолданылады. Мысалы, ақпаратқа қол жеткізу ережелері белгіленеді, парольдер, қорғаныс құралдары, қауіпсіздікті тексеру және ақпараттық жүйелердің жұмысын бақылау қолданылады. Бұл мемлекеттік органдарды, ұйымдарды және азаматтарды деректердің таралып кетуінен, бұзудан, алаяқтықтан және басқа да қауіпті әрекеттерден қорғау үшін қажет. Мысалы, егер азамат мемлекеттік қызметті электрондық жүйе арқылы алса және өзінің дербес деректерін енгізсе, ақпараттық қауіпсіздік бұл деректерді бөгде адамдар көрмеуі, оларды өзгертпеуі және заңсыз пайдаланбауы үшін қажет. Егер мұндай қорғау қамтамасыз етілсе, азамат электрондық қызметті қауіпсіз пайдалана алады. Ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету ұғымы мен мәселелері «Ақпараттандыру туралы» Қазақстан Республикасының Заңымен реттеледі.

Бос жер учаскелерінің тізімі Қазақстан Республикасы Жер Кодексінің 43-бабына сәйкес ашық қолжетімділікте орналастырылады. Онымен Павлодар облысы әкімі аппаратының ресми сайтында мемлекеттік органдардың - gov.kz. интернет-ресурстарының бірыңғай платформасында танысуға болады https://www.gov.kz/memleket/entities/pavlodar/documents/details/988114?lang=kk gov.kz сайтына кіру керек → Павлодар облысын таңдау → жер қатынастары немесе жер ресурстары басқармасы бөлімі → бос жер учаскелерінің тізімі. Тізімде не бар: - жер учаскесінің орналасқан жері; - ауданы; - нысаналы мақсаты (мысалы, құрылыс, ауыл шаруашылығы және т. б.); - облыстың қалалары мен аудандары бойынша бөлу. Ақпарат қаншалықты жиі жаңартылады: Деректер тоқсан сайын жаңартылады (үш айда бір рет). Қосымша: - ақпарат анықтамалық сипатта болады; - учаскені алу үшін жеке өтініш беру қажет; - тізімде учаскенің болуы оның берілуіне кепілдік бермейді. Мысалы, Павлодар тұрғыны үй салу үшін учаске алғысы келеді. Ол gov.kz. сайтына кіреді, Павлодар облысын таңдап, бос жер учаскелерінің тізімін табады. Тізімнен ол бос жерлердің қай жерде екенін, олардың ауданы мен мақсатын біледі, содан кейін әкімдікке таңдалған учаскені алуға өтініш береді.

Әлеуметтік маңызы бар азық-түлік тауарларының (ӘМАТ) тізімі мемлекет бағаны бақылауды жүзеге асыратын негізгі азық-түлік өнімдерін қамтиды. Оған мыналар кіреді: 1. Күріш тазартылған; 2. Қарақұмық жармасы; 3. Бірінші сұрыпты бидай ұны; 4. Бірінші сұрыпты ұннан жасалған бидай наны; 5. Рожки; 6. Сүйекті сиыр еті; 7. Сүйексіз сиыр еті; 8. Жылқы еті, сүйексізін қоса алғанда; 9. Қой еті, сүйексізін қоса алғанда; 10. Тауық; 11. Тауық еті (сан, сирақ, тауықтың сан еті); 12. Тартылған ет; 13. Балық (жаңа, салқындатылған, мұздатылған: табан, мөңке, көксерке, тұқы, сазан); 14. Сүт (пастерленген, ультрапастерленген, стерильденген, майлылығы 2,2 %-дан 6 %-ға дейін); 15. Қатты және жартылай қатты ірімшік; 16. Сүзбе майлылығы 5-9 %; 17. Қаймақ; 18. Айран майлылығы 2-3 %; 19. Жұмыртқа, 1 санат; 20. Күнбағыс майы; 21. Сары май; 22. Алма; 23. Ақ қауданды қырыққабат; 24. Қияр; 25. Қызанақ; 26. Пияз; 27. Сәбіз; 28. Картоп; 29. Қант; 30. Тұз, экстрадан басқа; 31. Қара шай. Жергілікті атқарушы органдар (әкімдіктер) әлеуметтік маңызы бар азық-түлік тауарларына (ӘМАТ) апта сайын баға мониторингін жүргізіп отырады. Мысалы, егер дүкенде тізімге кіретін қандай да бір өнімнің бағасы күрт және негізсіз өссе, облыстық сауда департаменті (азаматтардың өтініші бойынша) тексеру жүргізуге және бағаны тұрақтандыру бойынша тиісті шаралар қабылдауға құқылы.

Мемлекет жобалау-сметалық құжаттаманы әзірлеу және мемлекеттік сараптамадан өткізу ақысын төлемейді. Бұл шығындарды кәсіпкер өз қаражаты есебінен өтейді. Мемлекеттік қолдау, егер жоба белгіленген шарттарға сәйкес келсе, тек құрылыс-монтаждау жұмыстарына, яғни бизнес объектісіне инженерлік желілерді тікелей тартуға ғана беріледі. Бұл кәсіпкердің мына әрекеттерді өз бетінше орындайтынын білдіреді: - жобалау-сметалық құжаттаманы әзірлеуге тапсырыс береді; - оның құнын төлейді; - мемлекеттік сараптамадан өткізуді ұйымдастырады; - осыдан кейін ғана ол құрылыс-монтаждау жұмыстарын мемлекеттік қаржыландыру мәселесін қарау туралы өтініш білдіре алады. Егер жоба мақұлданса, бюджет қаражаты есебінен инженерлік инфрақұрылымды салу немесе тарту жұмыстары қаржыландырылуы мүмкін, бірақ құжаттаманың өзін дайындау емес. Мысалы: кәсіпкер Павлодар облысында цех ашуды жоспарлап отыр және объектіні іске қосу үшін оған электр энергиясы мен су тарту қажет. Ол үшін ол алдымен өз қаражаты есебінен жобалау-сметалық құжаттамаға тапсырыс береді, оны әзірлеу және мемлекеттік сараптамадан өткізу ақысын төлейді. Барлық құжаттар дайын болғаннан кейін ол жобасымен әкімдікке жүгінеді. Егер жоба талаптарға сай болса және мақұлданса, мемлекет инженерлік желілерді тарту бойынша нақты құрылыс-монтаждау жұмыстарын қаржыландыра алады. Бұл ретте жобалау-сметалық құжаттаманы әзірлеу және сараптама шығындары кәсіпкерге қайтарылмайды.

Инженерлік-коммуникациялық инфрақұрылымды (жолдар, сумен жабдықтау, электрмен жабдықтау және басқа да желілер) тарту түріндегі мемлекеттік қолдау, егер аталған жұмыстардың құны Сіздің инвестициялық жобаңыздың құнының 50%-ынан аспаса, ұсынылады. Бұл ереже бюджеттік шығыстардың жеке бизнес ауқымына сәйкес болуын қамтамасыз етеді. Мысалы: Егер жобаның құны 100 млн теңгені құраса, онда мемлекет желілерді тартуды 50 млн теңгеден аспайтын сомаға қаржыландыра алады. Қолдау алу үшін жобаның құны мен қажетті инфрақұрылым есептерін қамтитын инвестициялық жобамен жергілікті атқарушы органға (әкімдікке) жүгіну қажет. Шешімді әкімдік экономикалық мақсаттылықты, бюджет қаражатының бар-жоғын және жобаның белгіленген талаптарға сәйкестігін ескере отырып қабылдайды. Жобаның дайындық деңгейі 30%-дан аз болған жағдайда, мемлекеттік қолдау көрсетуден бас тартылуы мүмкін. Инженерлік желілерді тарту жұмыстары жоба өңірлік үйлестіру кеңесімен мақұлданғаннан және бюджет қаражаты бөлінгеннен кейін жүзеге асырылады.

Қазақстан Республикасының азаматтары бейбіт әрі қарусыз жиналуға, жиналыстар, митингілер мен демонстрациялар өткізуге құқылы. Митингілерді, пикеттерді және басқа да бейбіт жиналыстарды өткізу хабарлама беру тәртібімен, жергілікті атқарушы органмен келісу арқылы жүзеге асырылады. Ол үшін іс-шара өтетін жер бойынша әкімдікке өткізу күніне дейін кемінде 5 жұмыс күні бұрын хабарлама (өтініш) беру қажет. Хабарламада келесі мәліметтер көрсетіледі: - іс-шараның мақсаты; - нысаны (митинг, пикет және т.б.); - өткізу орны, күні және уақыты; - қатысушылардың болжамды саны (алаңның мүмкіндігіне сәйкес болуы тиіс); - ұйымдастырушы туралы деректер (тегі, аты, әкесінің аты, тұрғылықты жері және байланыс мәліметтері). Іс-шаралар әкімдік айқындаған мамандандырылған орында өткізіледі. Арнайы белгіленген орындардың тізімі: - әкімдіктің ресми сайтында; - тиісті өңірдің gov.kz интернет-ресурсында жарияланады. Сондай-ақ ақпаратты тікелей әкімдіктен нақтылауға болады. Әкімдік митинг немесе пикет өткізу туралы хабарламаны қарап, оны алған күннен бастап 3 жұмыс күні ішінде шешімін хабарлайды. Әкімдік келесі жағдайларда келісім беруден бас тартуға құқылы: - көрсетілген орын рұқсат етілген орындар тізіміне кірмесе; - таңдалған уақыт басқа іс-шарамен сәйкес келсе; - толық емес немесе шындыққа сәйкес келмейтін мәліметтер ұсынылса; - іс-шараның мақсаты Қазақстан Республикасы заңнамасына қайшы келсе; - қоғамдық тәртіп пен азаматтардың қауіпсіздігіне қауіп төнсе; - хабарлама беру мерзімдері сақталмаса. Мысалы, Павлодар қаласының тұрғыны аула аумақтарын абаттандыру мәселесі бойынша пикет өткізгісі келеді. Ол алдын ала әкімдіктің сайтына немесе gov.kz порталына кіріп, бейбіт жиналыстар өткізуге арналған арнайы белгіленген орындардың тізімін қарайды және өзіне қолайлы алаңды таңдайды. Содан кейін ол әкімдікке кемінде 5 жұмыс күні бұрын хабарлама беріп, мақсатты, күнін, уақытын, орнын және қатысушылар санын көрсетеді. Әкімдік хабарламаны қарайды. Егер барлық талаптар сақталып, орын дұрыс таңдалса — іс-шара келісілетін болады. Егер өтініш беруші, мысалы, рұқсат етілген тізімге кірмейтін орынды көрсетсе, оған бас тарту туралы жауап себептері түсіндіріліп беріледі. Осыдан кейін ол басқа орынды таңдап, хабарламаны қайтадан тапсыра алады. Сонымен қатар, Қазақстан Республикасының Конституциялық Сотының 2025 жылғы 20 қаңтардағы № 61–НП нормативтік қаулысына сәйкес жергілікті атқарушы органдар ұйымдастырушыға жиынның өткізілу орны мен (немесе) уақытын өзгерту жөнінде ұсыныс жолдайды. Маңызды: митингіні немесе пикетті рұқсатсыз өткізу әкімшілік жауапкершілікке әкеп соғады.