Азаматтардың шаруа қожалықтарынан жер үлестерін бөлу және өтемақы алу мәселелері

Қазақстандағы тұрғын үйге байланысты мәселелер «Тұрғын үй қатынастары туралы» Заң арқылы реттеледі. Бұл заң азаматтардың мемлекеттен үй алу тәртібін, кезекке тұру шарттарын және тұрғын үйді бөлу ережелерін анықтайды. «orken.otbasybank.kz» сайтына кіру арқылы санатқа жататындығын көруіне болады. 2024 жылғы 22 қарашадағы №138-VIII Заңға сәйкес, «Тұрғын үй қатынастары туралы» заңға өзгерістер енгізілді. Осыған байланысты, 2025 жылғы 24 мамырдан бастап мемлекеттік тұрғын үй қорынан пәтер алу үшін кезекке қою және тұрғын үй бөлу жұмыстары жергілікті әкімдіктерден алынып, бұл қызметтер «Отбасы банк» АҚ-ға берілді. Алдағы уақытта азаматтар тарапынан тұрғын үй кезегіне тіркелу, кезекті тексеру және үй бөлу бойынша мәселелер туындаған жағдайда «Отбасы банк» АҚ-ға жүгіну қажет. Егер азамат тұрғын үй кезегіне тіркелген болса, оның кезекке тұрған жылы, санаты (мысалы: көпбалалы отбасы, жетім бала, мүгедектігі бар адам және т.б.) және ішкі санаты үй алу мүмкіндігіне әсер етеді. Мемлекет тұрғын үй көмегін «Бірыңғай республикалық электрондық база» және «Тұрғын үймен қамтамасыз ету орталығы» жүйесі арқылы бөледі. Үй кезегінде тұрған барлық азаматтардың құқықтары тең деп есептеледі. Бірақ басымдық кейбір әлеуметтік санаттарға беріледі. Бірінші кезекте үй алуға келесі азаматтар құқылы: – ҰОС ардагерлеріне теңестірілген азаматтар – жетім балалар – көпбалалы отбасылар – мүгедектігі бар балаларды тәрбиелеп отырған отбасылар – І және ІІ топтағы мүгедектігі бар адамдар – басқа да әлеуметтік осал топтар. Сондай-ақ, Бірыңғай республикалық электрондық базада тұрғын үйге мұқтаждар есебінде тұрған Қазақстан Республикасы азаматтарының және қандастардың құқықтары тең. Сонымен қатар, Тұрғын үй жағдайын жақсартуға арналған мемлекеттік қолдау шараларын беру туралы шешімді ұлттық даму институты мәртебесі бар тұрғын үй құрылыс жинақ банкі қабылдайды. Бұл шешім арнайы бекітілген қағидаларға сәйкес жүзеге асырылады.

Қазақстан Республикасының Жер Кодексінің 44-бабының 6-тармақшасына сәйкес, жеке тұрғын үй салу үшін жер учаскесін алуға берілген өтініштер арнайы кезекке қойылады. Жер учаскелері тек дайын бос аумақтар болған жағдайда және инфрақұрылымы (су, электр жарығы) бар жерлерде ғана беріледі. Қазіргі уақытта Тараз қаласының бас жоспары мен егжей-тегжейлі жоспарлау құжатына сәйкес, А. Асқаров көшесінің соңындағы және Хамукат алқабындағы аумақтарда жеке тұрғын үй салуға жер дайындау жұмыстары жүргізілуде. Бұл мақсатта бұрын ауыл шаруашылығы үшін пайдаланылған жерлер мемлекет қажетіне қайтарылып, мемлекеттік меншікке өткізілді. А. Асқаров көшесінің соңындағы аумақта жалпы 368,3 гектар жер бар, оның 46,4 гектары жеке тұрғын үй құрылысына бөлінген. Бұл жерде инженерлік желілер (су, электр және т.б.) тарту жұмыстары жүргізілуде. Сондай-ақ, Хамукат тұрғын алқабында да инфрақұрылым жүргізу жұмыстары жалғасып жатыр. Бұл аумақтың жалпы көлемі 125 гектарды құрайды. Инженерлік желілер толық аяқталғаннан кейін, 2006 жылдан бері кезекте тұрған азаматтарға осы екі аумақта жеке тұрғын үй салу үшін жер учаскелері кезек тәртібімен берілетін болады. Жеке тұрғын үй құрылысына жер алу кезегін мына сілтеме арқылы көруге болады: https://map.gov4c.kz/egkn/ Тараз қаласында жер учаскелері тек кезек реттілігіне сәйкес беріледі.

Жылу жүйесі (орталықтандырылған жылу немесе ыстық су) өшіп қалған жағдайда, ең бастысы – жылуды сақтап, үйдің қатты суып кетуіне жол бермеу. Алғашқы шұғыл әрекеттер: Ең алдымен, үйге жауапты қызметтерге хабарласыңыз: Пәтер иелері кооперативіне (ПИК/КСП), мүлік иелері бірлестігіне (МИБ/ОСИ), ал олар болмаса үй белсендісіне («үйдің үлкені») жүгіну керек. Одан кейін жергілікті жылумен жабдықтау мекемесіне және «109» бірыңғай байланыс орталығына қоңырау шалып, апаттың себебі мен оны қашан қалпына келтіретінін нақтылаңыз. Егер жылумен жабдықтау мекемесі тарапынан жылу желілерінде апат тіркелмесе және уақытша өшіру жұмыстары жүргізілмесе, диспетчерлік қызметке өтініш қалдыру қажет. Мамандар мәселені тексеріп, тиісті жұмыстарды жүргізеді.

Қазақстан Республикасының азаматтары алғашқы медициналық-санитариялық көмек (АМСК) көрсететін медициналық ұйымды (емхананы) және учаскелік дәрігерді өз еркімен таңдай алады. Бұл таңдау тіркелу (прикрепление) қағидаты арқылы жүзеге асырылады. Барлық Қазақстан Республикасының азаматтары, соның ішінде бала мен ересек адамдар, емхананы және учаскелік дәрігерді таңдау құқығына ие. Емхананы немесе учаскелік дәрігерді ауыстыру үшін: Тікелей медициналық ұйымға (емханаға) өтініш беру қажет немесе Электрондық үкімет порталы арқылы онлайн тапсырыс жасау. Қажетті құтаттар тізбесі: Жеке куәлік немесе төлқұжат; Әрекеттер тәртібі Емхананы таңдаңыз (тұрғылықты жеріңізге қарай қызмет көрсету аймағы ескеріледі). Өтініш беріңіз (емханаға немесе eGov.kz арқылы). Ескертпе: Емхананы ауыстыру әдетте жылына бір рет тіркеу науқаны кезінде жүргізіледі. Дегенмен, тұрғылықты жерін ауыстырған немесе нақты себептері бар азаматтар жоспардан тыс тәртіппен де ауыстыруға құқылы. Мерзімдер мен қызмет құны Қызмет тегін, Тегін медициналық көмектің кепілдік берілген көлемі (ТМККК) және Міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру (МӘМС) пакеті шеңберінде жүргізіледі. Өтініш берілгеннен кейін тіркеу рәсімі бір жұмыс күнде аяқталуы мүмкін. Жиі кездесетін қателіктер Жаңа учаскелік дәрігерге тіркелмей, ескі дәрігерге ғана жүгіну; Тұрғылықты жерді растайтын құжатсыз өтініш беру; Электрондық портал арқылы дұрыс емес емхананы таңдау. Мысал ы, Айжан Тараз қаласындағы емханадан Байзақ ауданындағы жаңа емханаға ауысқысы келеді. Ол eGov.kz порталында өтініш береді, мекенжайын көрсетеді, жаңа учаскелік дәрігерге тіркеледі және барлық қызметтерді МӘМС пакеті шеңберінде тегін ала алады. Ал, Ермек ауылдан қалаға көшті. Ол тұрғылықты жерді растайтын құжатты көрсетіп, емхананы ауыстырады, учаскелік дәрігерге тіркеліп, жылдық тіркеу науқанына қатысуын күтпей-ақ қызмет ала бастайды.

Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес азаматтар профилактикалық егулерден бас тартуға құқылы. Бұл құқық «Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» Кодексте бекітілген және азаматтың ерікті келісім қағидатына негізделеді. Вакцинация тек азаматтың немесе кәмелетке толмаған баланың заңды өкілінің ақпараттандырылған келісімімен жүргізіледі. Екпеден бас тарту жазбаша түрде медициналық ұйымға ұсынылады және тиісті медициналық құжаттамаға тіркеледі. Бұл ретте медицина қызметкері азаматқа немесе баланың заңды өкіліне вакцинацияның пайдасы мен ықтимал салдарлары туралы толық ақпарат беруге міндетті. Сонымен қатар, вакцинациядан бас тарту белгілі бір құқықтық және әлеуметтік салдарға әкелуі мүмкін. эпидемиологиялық ахуал нашарлаған жағдайда егілмеген балалар мектепке дейінгі ұйымдарға немесе білім беру ұйымдарына уақытша жіберілмеуі мүмкін; жұқпалы аурулар тіркелген ошақтарда шектеу шаралары қолданылуы ықтимал; кейбір қызмет түрлерінде (медицина, білім беру, қоғамдық тамақтану және т.б.) профилактикалық екпелер міндетті талап болуы мүмкін. Вакцинация – инфекциялық және паразиттік аурулардың алдын алудың ең тиімді тәсілдерінің бірі. Ол жеке адамның ғана емес, тұтас қоғамның денсаулығын қорғауға бағытталған. Ұжымдық иммунитет қалыптастыру арқылы халық арасында аурулардың таралу қаупі төмендейді. Сондықтан екпеден бас тартпас бұрын медициналық мамандармен кеңесіп, ғылыми негізделген ақпаратқа сүйене отырып шешім қабылдау ұсынылады. Мысалы, Айжан 5 жасар баласына екпе жасатқысы келмеді. Ол медициналық ұйымға барып, жазбаша өтініш берді. Дәрігер оған екпенің пайдасы мен ықтимал салдарын түсіндірді. Өтініш пен ақпарат медициналық картасына тіркелді. Айжан баласының кейбір мекемелерге уақытша бара алмай қалуы мүмкін екенін білді. Ақпаратты алған соң, ол шешімін өз еркімен қабылдады.

Баланың стационарлық емдеу кезінде ата-анасының немесе заңды өкілінің бірге болуы Қазақстан Республикасының қолданыстағы заңнамасы мен медициналық практикасына сәйкес реттеледі. Бұл құқығыңыз баланың жасына, денсаулық жағдайына және медициналық көрсеткіштерге байланысты анықталады. Қызметті алуға кім құқылы? 18 жасқа дейінгі кәмелетке толмаған балалар. Заңды өкілдер: ата-ана, қамқоршы немесе қорғаншы. Баланың жасына байланысты тәртіп 3 жасқа дейінгі балалар Ата-анасына немесе заңды өкіліне толық құқығы беріледі. Қызмет ерекшеліктері: Қосымша төсек-орын беріледі. Бірге жатқаны үшін қосымша төлем алынбайды (медициналық көрсеткіштерге сәйкес). Ата-ана баланы күту процесіне толық қатыса алады. Мысал ы, 2 жасар сәби операциядан кейін қалпына келтіру палатасында жатыр. Ата-ана балаға түнгі және күндізгі күтім көрсетіп, дәрігерлермен бірге емдеу жоспарын талқылай алады. 3–18 жас аралығындағы балалар Бірге жату тек медициналық көрсеткіш болған жағдайда немесе медициналық ұйымның мүмкіндігіне байланысты рұқсат етіледі. Медициналық көрсеткіштерге мысал: Баланың жағдайы ауыр немесе операциядан кейін қалпына келтіру кезеңінде. Мүгедектігі бар балалар. Психоэмоционалдық немесе неврологиялық ерекшеліктері бар балалар. Дәрігердің арнайы қорытындысы бойынша. Мысал ы, 10 жасар бала инсульттан кейін қалпына келтірілуде. Дәрігер шешімі бойынша ата-ана балаға арнайы күтім көрсету үшін палатасында бірге болады. 14 жас және одан жоғары балалар Кейбір медициналық шешімдерді бала өз бетінше қабылдай алады (заңда көрсетілген шектерде). Ата-ананың бірге болуына тыйым салынбайды. Медициналық ұйым ішкі ережелеріне сәйкес жағдай жасайды. Мысал ы : 15 жасар жасөспірімге дәрігер тағайындаған емдеу процедурасы бар, бірақ ата-анасы қалаған жағдайда палатасында бірге бола алады. Төлем мәселесі 3 жасқа дейін: әдетте тегін. 3–18 жас: медициналық көрсеткіш болмаса, кейбір ауруханаларда ата-анаға арналған қосымша орын ақылы болуы мүмкін (ішкі ереже бойынша). Ата-ананың құқығы Ата-ана немесе заңды өкіл ретінде Сіз: Баланың денсаулығы туралы толық ақпарат ала аласыз. Емдеу процесіне қатыса аласыз. Медициналық ұйым басшылығына жазбаша өтініш бере аласыз. Егер қажет болса, жоғары тұрған органға немесе сотқа шағымдануға құқылысыз. Баланың жағдайы ауыр болса, әр жас санаты бойынша қосымша не істеу керек? 3 жасқа дейін – ата-ана міндетті түрде бірге болады. 3–18 жас – дәрігердің қорытындысы қажет, медициналық ұйым мүмкіндігін қарастырады.

Үйге дәрігер шақырту – науқастың немесе оның туыстарының жағдайына байланысты дәрігерді үйге шақыру мүмкіндігі. Бұл қызмет әсіресе ауырған, жүруі қиын немесе инфекциялық аурулары бар адамдар үшін қолжетімді. Үйге дәрігер шақыруға тек келесі жағдайларда құқылы боласыз: Жоғары дене қызуы : 38 °C және одан жоғары; Жай-күйінің айқын нашарлауы : жалпы әлсіздік, қатты шаршау; Артериялық қысымның көтерілуі : ауыр жағдайда; Қайталанатын іш өту : диарея; Қатты ауырсынулар : омыртқа немесе аяқ буындарында, жүруді тежейтін деңгейде; Бас айналу, құсу : жүректің қатты айналуы; Созылмалы ауыр аурулар : науқастың өзі емханаға келе алмайтын жағдайда, Мысалы: Онкологиялық аурулардың ауыр ағымы; І және ІІ топтағы мүгедектік; Жіті иекциялық аурулар, айналасындағыларға қауіп төндіретін; Арнайы топтар : 5 жасқа дейінгі балалар, жүкті және босанған әйелдер, 65 жастан асқан адамдар. Мысал ы, 65 жастағы науқас қарт адам өзін нашар сезінсе және өздігінен емханаға келе алмайтын болса, оның туысы үйге дәрігер шақыра алады. Қала тұрғындарынан қандай талаптар қойылады? Дәрігер тек тіркелген емхана аумағына шақырылады; Шақыру кезінде келесі мәліметтер қажет: Науқастың аты-жөні; Жеке сәйкестендіру нөмірі (ЖСН); Мекенжай; Байланыс телефоны; Науқастың жағдайы (қысқаша сипатталған). Мысал ы, е гер балада дене қызуы көтеріліп, құсу болса, ата-анасы Damumed қосымшасы арқылы немесе тіркелген емхана регистратурасына қоңырау шалып, барлық мәліметтерді береді. Үйге дәрігер шақырудың тәртібі Өтініш беру: Науқас немесе оның туысы тіркелген емханаға хабарласады. Қоңырау немесе Damumed мобильдік қосымшасы арқылы өтініш қалдыруға болады. Өтінішті тіркеу: Регистратура немесе учаскелік медбике өтінішті тіркейді. Дәрігердің шақырылуы: Дәрігер белгіленген уақыт ішінде үйге келеді. Мысал ы, науқас өздігінен емханаға келе алмайтын болса, оның туысы регистратураға қоңырау шалып, дәрігерді шақырады. Медбике науқастың жағдайын сұрап, дәрігерге хабар береді. Үйге дәрігер шақыру кезінде қиындықтар болса: Алдымен тіркелген емханаға хабарласыңыз: Регистратура ; Аға мейірбике ; Бас дәрігер қабылдау бөлімі . Мысал ы, Егер өтініш Damumed қосымшасында қалдырылған, бірақ дәрігер келмесе, сіз емхананың регистратурасына хабарласып, жағдайды нақтылауыңыз қажет. Қосымша кеңестер Дәрігер шақыру тегін, бірақ тек көрсетілген жағдайларда қолжетімді. Барлық қысқартулар мен медициналық терминдер қарапайым тілмен түсіндірілген (мысалы, ЖСН – жеке сәйкестендіру нөмірі). Қызмет көрсетудің уақыты мен тәртібі емхана жұмыс уақытына байланысты.

Кімдердің жол ақысы төленеді? Науқастың өзіне: Егер ол жоғары технологиялық көмек алуға немесе МӘМС арқылы басқа қалаға емге жіберілсе. Бірге жүретін адамға (ілеспе тұлға): Егер дәрігерлік комиссия (ДКК) "науқасқа қасында көмекші керек" деп қорытынды берсе, 1 адамның жол ақысы 100% төленеді. Көліктің қандай түрлеріне рұқсат? Пойыз және автобус: Екі жаққа да (бару және қайту) жол ақысы толық қайтарылады (таксиден басқа). Ұшақ (Авиа): Егер ДКК қорытындысы бойынша науқасқа ұшақпен ұшуға рұқсат болса — билет құны толық төленеді. Егер ДКК рұқсаты болмаса, бірақ сіз ұшақпен ұшсаңыз — төлем пойыздың купе вагонының орташа бағасымен есептеліп қайтарылады. Құжаттарды қайда және қашан өткізу керек? Ақшаны қайтару үшін емделіп келгеннен кейін 2 ай ішінде Жамбыл облысы әкімдігінің денсаулық сақтау басқармасына мына құжаттарды өткізуіңіз керек: 1) емдеуге жолдама (көшірме); 2) ДКК қорытындысы (көшірме); 3) ауру тарихынан үзінді (көшірме); 4) пациенттің жеке куәлігі немесе туу туралы куәлігі (көшірме) және пациентті алып жүретін адамның жеке куәлігі (көшірме) (алып жүру жағдайларында); 5) жол жүру билеттері (түпнұсқа) (пойыз, автобус); 6) екінші деңгейдегі банктердегі банк шотының нөмірі туралы хабарлама (KZ+18 сан). Ақшаны қашан аударады? Құжаттарды тапсырғаннан кейін 45 күнтізбелік күн ішінде көрсетілген банк шотыңызға ақша түсуі тиіс. Түйін: Егер сіз Жамбыл облысының тұрғыны болсаңыз және сізді Алматыға немесе Астанаға ота жасатуға (немесе емделуге) жіберсе, билеттеріңізді жоғалтпаңыз! Емделіп келген соң құжаттарды жинап, басқармаға өткізсеңіз, жұмсаған ақшаңызды қайтарып алуға құқығыңыз бар. Мысалы, Әлия науқас, Жамбыл облысының тұрғыны, 10 жасар бала. Алматы қаласына ота жасатуға жіберілді.Ол жоғары технологиялық көмек алу үшін Алматыға жіберілді, сондықтан жол ақысы толық төленеді. Қасындағы адам: Дәрігерлік комиссия (ДКК) қорытындысында “баланың қасында ата-ана болуы қажет” деп көрсетілген. Сол себепті Әлияның анасының жол ақысы да 100% төленеді.