Қазақстанның әлемдегі ең дамыған отыз елдің бірі болуға деген міндеттемесі сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресті қоса алғанда, кең ауқымды салаларда жүйелі жұмысты талап етеді.
Айта кету керек, біздің мемлекетіміздің сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясаты 1998 жылдан бері айтарлықтай өзгерістерге ұшырады.
Мемлекет басшысының 2014 жылғы 17 қаңтардағы негізгі бағыттарды одан әрі анықтау жөніндегі тапсырмасына сәйкес, жаңа мемлекеттік сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясатты қалыптастыру міндеті қойылды. Осыған байланысты «Нұр Отан» партиясы Саяси кеңесінің 2014 жылғы 11 қарашадағы қаулысымен 2015-2025 жылдарға арналған сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл бағдарламасы бекітілді.
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресте қоғам мен мемлекеттің күш-жігерін біріктіруге бағытталған бұл саяси құжат сыбайлас жемқорлыққа қарсы жаңа тәсілдердің тұжырымдамалық негізі болып табылатын Қазақстан Республикасының 2015-2025 жылдарға арналған мемлекеттік сыбайлас жемқорлыққа қарсы стратегиясының (бұдан әрі - Стратегия) идеологиялық негізін қалайды.
Стратегияда анықталған сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрестің негізгі бағыттары:
1) мемлекеттік қызмет саласындағы сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес;
2) қоғамдық бақылау институтын енгізу;
3) квазимемлекеттік және жеке секторлардағы сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес;
4) сот және құқық қорғау органдарындағы сыбайлас жемқорлықтың алдын алу;
5) сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениет деңгейін қалыптастыру;
6) сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл мәселелері бойынша халықаралық ынтымақтастықты дамыту.
Стратегияны іске асыру нәтижесінде халыққа көрсетілетін мемлекеттік қызметтердің сапасы жақсарады, мемлекеттік мекемелерге деген сенім артады, азаматтардың құқықтық сауаттылығы мен сыбайлас жемқорлыққа қарсы хабардарлығы артады, сондай-ақ елдің халықаралық рейтингі жақсарады.
Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2015 жылғы 14 сәуірдегі №234 қаулысымен Қазақстан Республикасының 2015–2025 жылдарға арналған сыбайлас жемқорлыққа қарсы стратегиясын іске асыру және көлеңкелі экономикаға қарсы іс-қимыл жөніндегі 2015–2017 жылдарға арналған іс-шаралар жоспары бекітілді. Павлодар облысында да осындай іс-шаралар жоспары жүзеге асырылуда.
2015 жылғы 18 қарашада № 410-V «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес туралы» Қазақстан Республикасы Заңының (бұдан әрі – Заң) қабылдануы мемлекеттің сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясатын жаңғыртудың жаңа кезеңін белгіледі. Оның ерекшелігі – бұл процеске бүкіл қоғамды тарта отырып, сыбайлас жемқорлықтың алдын алудың нақты тетіктерін енгізу.
Заңнамалық деңгейде «сыбайлас жемқорлықтың» жаңа анықтамасы белгіленді, ол тек материалдық емес, сонымен қатар материалдық емес игіліктер мен артықшылықтарды, соның ішінде үшінші тараптардың пайдасы үшін алуды немесе алуды қамтиды. Бұл БҰҰ-ның Сыбайлас жемқорлыққа қарсы конвенциясының талаптарына толық сәйкес келеді.
Лауазымдық этиканы бұзу мен сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтарын ажырату үшін сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтары үшін тәртіптік жауапкершілік алынып тасталды . Енді олар «Мемлекеттік қызмет туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 50-бабына сәйкес мемлекеттік қызметтің беделін түсіретін құқық бұзушылықтар болып саналады.
Сыбайлас жемқорлыққа қатысы бар адамдардың жауапкершілігі тек қылмыстық және әкімшілік заңнама тұрғысынан қарастырылатын болады.
сыбайлас жемқорлықтың себептері мен жағдайларын жою үшін
Заңмен сыбайлас жемқорлықтың алдын алудың келесі институттары енгізілді:
- сыбайлас жемқорлыққа қарсы мониторинг және сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін (сыртқы және ішкі) талдау;
- сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениетті қалыптастыру;
- Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес құқықтық сараптамалар жүргізу кезінде бұзылатын нормаларды анықтау;
- сыбайлас жемқорлыққа қарсы стандарттарды қалыптастыру және сақтау;
- қаржылық бақылау;
- сыбайлас жемқорлыққа қарсы шектеулер;
- мүдделер қақтығысының алдын алу және шешу;
- кәсіпкерлік саласындағы сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес шаралары;
- сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтарын анықтау, жолын кесу, ашу және тергеу;
- сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтары туралы есеп.
Заң сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимылдың субъектілерін анықтайды, оларға мыналар кіреді:
- сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес жөніндегі уәкілетті орган
- Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күреске қатысатын басқа да субъектілерге мемлекеттік органдар, квазимемлекеттік сектор субъектілері, қоғамдық бірлестіктер, сондай-ақ жеке және заңды тұлғалар жатады.
Сонымен қатар, барлық мемлекеттік органдар, ұйымдар, квазимемлекеттік сектор субъектілері мен лауазымды тұлғалар өз құзыреттері шегінде сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес жүргізуге міндетті.
Сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтарын анықтау, жолын кесу, ашу, тергеу және алдын алу, сондай-ақ кінәлі адамдарды өз құзыреті шегінде жауапкершілікке тарту функцияларын Ұлттық сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл бюросының, прокуратураның, ұлттық қауіпсіздіктің, ішкі істердің, мемлекеттік кірістің, әскери полицияның және Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Шекара қызметінің органдары жүзеге асырады.
Сонымен қатар, Заңда сыбайлас жемқорлыққа қарсы күреске қоғамның қатысуы анықталған. Атап айтқанда, жеке тұлғалар, қоғамдық бірлестіктер және басқа да заңды тұлғалар сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес үшін келесі шараларды қолдана алады:
- сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтарының белгілі фактілері туралы хабарлау;
- сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениетті қалыптастыруға қатысу;
- сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимылдың басқа субъектілерімен және сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл жөніндегі уәкілетті органмен өзара іс-қимылды жүзеге асыру;
- сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес мәселелері бойынша ғылыми және әлеуметтік зерттеулер жүргізу;
- БАҚ-та түсіндірме жұмыстарын жүргізу және сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл мәселелері бойынша әлеуметтік маңызды іс-шаралар ұйымдастыру.
Жоғарыда аталған кешенді алдын алу шаралары мемлекет пен қоғамды сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресте біріктіруге бағытталған, бұл тек заңды бұзу ғана емес, сонымен қатар моральдық-этикалық нормаларды бұзу болып табылады. Сонымен қатар, сыбайлас жемқорлықтың кез келген көрінісіне мүлдем төзбеушілік атмосферасын қалыптастыру, Қазақстандағы сыбайлас жемқорлық деңгейін төмендету және мемлекеттік және қоғамдық өмірдің әртүрлі салаларында оны тудыратын себептер мен жағдайларды жою мемлекеттің сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясатының басты мақсаты болып табылады.
Джусупов Т.Г. – басшының орынбасары
Министрліктің департаменті
мемлекеттік қызмет істері бойынша
Қазақстан Республикасы
Павлодар облысында