Су шаруашылығы комитеті сумен жабдықтау бойынша құрылыс-монтаждау жұмыстарын орындау үшін мердігер ұйымдарды қалай таңдайды?

Қазақстан Республикасының Ұлттық экономика министрінің 2015 жылғы 19 наурыздағы № 229 «Тапсырыс берушінің (құрылыс салушының) қызметін ұйымдастыру және функцияларын жүзеге асыру ережелерін бекіту туралы» Бұйрығының 2-тарауының 9-тармағына сәйкес, Тапсырыс беруші бюджеттік инвестициялық жобаларды жоспарлағанда Қазақстан Республикасының 2025 жылғы 15 наурыздағы Бюджет кодексіне және мемлекеттік инвестициялық жобаның инвестициялық ұсынысын әзірлеу немесе түзету, қажетті сараптамаларды өткізу, сондай-ақ бюджеттік инвестицияларды жоспарлау, қарау, іріктеу, мониторинг және жүзеге асыруды бағалау ережелеріне сәйкес (Қазақстан Республикасының Ұлттық экономика министрінің 2014 жылғы 5 желтоқсандағы № 129 бұйрығымен бекітілген, нормативтік құқықтық актілер Реестрінде № 9938 тіркелген) мынадай жұмыстарды дайындайды: - мемлекеттік, салалық бағдарламалар және территорияларды дамыту бағдарламалары шеңберінде инвестициялық жобаларды жүзеге асырудың тиімділігін негіздейтін инвестициялық ұсыныстар; - концессиялық ұсыныстар; - технико-экономикалық негіздемелер, қаржылық-экономикалық негіздемелер, инвестицияларды негіздеулер.

Жоба Сырдария, Талас, Шу және Іле трансшекаралық өзендерінің су үнемдеуге мұқтаж бассейндерінде орналасқан жалпы ауданы 105,065 мың га суармалы алқаптарда жүзеге асырылады, оның ішінде: Алматы облысы – 12,481 мың га, Жамбыл облысы – 15,173 мың га, Түркістан облысы – 62,289 мың га және Қызылорда облысы – 15,123 мың га.

Жобаның мақсаты – суармалы судың шығынын азайтуға, суармалы жерлердің сумен қамтамасыз етілуін арттыруға және Алматы, Жамбыл, Түркістан, Қызылорда облыстарындағы трансшекаралық өзендердің экологиялық ағынын қамтамасыз етуге бағытталған тозығы жеткен ирригациялық және дренаждық жүйелерді (артық суды бұру және топырақтың сулы-тұзды режимін реттеу жүйелері) қалпына келтіру және жаңғырту, сондай-ақ гидромелиорациялық жағдайлар жасау болып табылады.

Министрлік – бұл су қорының пайдалануын және қорғауын, су жабдықтау мен су тарту жүйелерін елді мекендерден тыс аумақтарда басқару және бақылау функцияларын жүзеге асыратын уәкілетті орган. Сонымен бірге, 2023 жылғы 4 қазанғы Қазақстан Республикасы Үкіметінің № 864 Қаулысына сәйкес, «Қазақстан Республикасының Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі туралы» Ереженің 1-бабына сәйкес, Қазақстан Республикасының Өнеркәсіп және құрылыс министрлігінің кейбір мәселелері бойынша ведомствоның бір міндеті – елді мекендер шегінде су жабдықтау, су тарту және жылумен қамтамасыз ету салаларында мемлекеттік саясатты қалыптастыру және іске асыру.

Қазақстан Республикасы Су ресурстары және ирригация министрлігі Мемлекет басшысының Арал теңізіндегі су деңгейін арттыру жөніндегі тапсырмаларын, сондай-ақ Ұлттық құрылтай отырысының шешімдерін орындау мақсатында, Арал маңы халқының экологиялық және әлеуметтік-экономикалық жағдайларын жақсартуға тікелей әсер ететін жобаның маңыздылығын ескере отырып, «Солтүстік Арал теңізі және суару жүйесін жаңғырту» кешенді жобасын әзірледі. Жобаға сәйкес үш компонентті іске асыру көзделген. 1-компонент. Солтүстік Арал теңізінің климаттық тұрақтылығын арттыру. Бұл компонент үш бағытты қамтиды: Солтүстік Арал теңізі мен Сырдария өзені атырауын тұрақтандыру, ирригациялық инфрақұрылымды қалпына келтіру және жаңғырту (оның ішінде Қызылорда және Түркістан облыстарында суару жүйелерін автоматтандыру), сондай-ақ жобаны басқару және институционалдық нығайту. Аталған компонент аясында Солтүстік Арал теңізі мен Сырдария өзені атырауын тұрақтандыру, оның ішінде Көкарал бөгетін қайта жаңғырту және жаңарту, сондай-ақ сулы-батпақты алқаптарды қалпына келтіру көзделген. Бұл компонент құрамында екі қосалқы жоба қарастырылған: ТЭН «Қазалы сол жағалау суармалы алқабының дренаждық ағындарын Үлкен Арал теңізінің сулы-батпақты алқаптарына бұру жобасы»; ТЭН «Солтүстік Арал теңізінің су көтергіш бөгетін қайта жаңғырту». 2-компонент. Ирригациялық инфрақұрылымды қалпына келтіру және жаңғырту. Бұл компонент Қызылорда және Түркістан облыстарында суару жүйелерін автоматтандыруды, зияткерлік технологияларды (IT-датчиктер, автоматтандырылған қақпалар, шығын өлшегіштер) енгізуді, сондай-ақ су үнемдеу әдістерін қолдануды қамтиды. Сонымен қатар, Сырдария өзені бассейніндегі төрт негізгі бөгеттің қауіпсіздігін арттыру және мониторинг жүргізу қарастырылған. Жобаны іске асыру су ресурстарын тиімді басқару есебінен суару суын тасымалдау кезіндегі шығындарды азайтуға, қайтарымды сулар көлемін арттыруға және Сырдария өзені бассейні мен Солтүстік Арал теңізінің су ресурстарына түсетін жүктемені төмендетуге мүмкіндік береді. Компонент аясында су қоймаларын қайта жаңғырту, ирригациялық желілерді қалпына келтіру және суару жүйелерін автоматтандыру көзделген. 3-компонент. Жобаны басқару және институционалдық нығайту. Бұл компонент Сырдария өзені бассейнінің су ресурстарын басқарудың кешенді жүйесін құруды, заманауи IT-шешімдерді енгізуді, сондай-ақ жобаны басқару мен техникалық қадағалауды қолдауды (қаржыны және сатып алуларды басқаруды қоса алғанда) көздейді. Министрлік елді мекендерден тыс жерлерде су қорын пайдалану және қорғау, сумен жабдықтау және су бұру саласында басқару мен бақылау функцияларын жүзеге асыратын уәкілетті орган болып табылады. Сонымен қатар, Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2023 жылғы 4 қазандағы № 864 қаулысына сәйкес, «Қазақстан Республикасы Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі туралы» ереженің 1-тарауына сай, аталған министрліктің негізгі міндеттерінің бірі елді мекендер шегінде сумен жабдықтау, су бұру және жылумен жабдықтау салаларында мемлекеттік саясатты қалыптастыру және іске асыру болып табылады.

Қазақстан Республикасында гидротехникалық құрылыстың құрылысын бастау тек құрылыс заңдылығын, объектінің қауіпсіздігін және қала құрылысы талаптарына сәйкестігін растайтын рұқсат беру және жобалық құжаттаманың толық пакеті болған жағдайда ғана рұқсат етіледі. Ең алдымен, тапсырыс берушіде жер учаскесіне құқық белгілейтін құжаттар болуы тиіс. Жер учаскесі тиісті нысаналы мақсатқа (гидротехникалық құрылысты салу үшін) берілуі қажет. Бұл талап Қазақстан Республикасының Жер кодексінің 43, 44-баптарында белгіленген, онда жер учаскелерін беру тәртібі және оларды нысаналы мақсаты бойынша пайдалану міндеттілігі айқындалған. Келесі міндетті кезең – жобалық (жобалық-сметалық) құжаттаманы әзірлеу. Жоба инженерлік ізденістерді, гидрологиялық және экологиялық жағдайларды, сондай-ақ қауіпсіздік талаптарын ескеруі тиіс. Қазақстан Республикасының «Сәулет, қала құрылысы және құрылыс қызметі туралы» Заңының 60-бабына сәйкес, объектілердің құрылысына тек бекітілген жобалық құжаттама негізінде ғана жол беріледі. Одан кейін жоба міндетті түрде сараптамадан өтеді (объектінің санатына байланысты мемлекеттік немесе мемлекеттік емес). Гидротехникалық құрылыстар жауапкершілігі жоғары объектілерге жататындықтан, әдетте мемлекеттік сараптама талап етіледі. Бұл талап аталған заңның 64-1-бабында бекітілген, онда құрылыс басталғанға дейін оң сараптама қорытындысын алу міндетті екендігі көрсетілген. Оң сараптама қорытындысын алғаннан кейін тапсырыс беруші құрылыс жұмыстарын бастау үшін рұқсат алу немесе хабарлама беру рәсімінен өтуге міндетті. Рәсімнің түрі объектінің санаты мен жауапкершілік деңгейіне байланысты болады. Аталған заңның 68-бабына сәйкес, құрылыс жұмыстары белгіленген тәртіп сақталған жағдайда ғана жүзеге асырылады, оның ішінде қажетті рұқсаттарды алу немесе құрылыс-монтаж жұмыстарының басталғаны туралы хабарлама жіберу талап етіледі.

Иә, Қазақстан Республикасында гидротехникалық құрылыстар жобаларына мемлекеттік сараптама міндетті, себебі мұндай объектілер техникалық күрделі және (немесе) жауапкершілігі жоғары объектілер санатына жатады. Гидротехникалық құрылыстар (бөгеттер, дамбалар, су қоймалары және т.б.) халыққа, қоршаған ортаға және инфрақұрылымға әлеуетті қауіп төндіреді. Осыған байланысты заңнамада жобалық шешімдердің сенімділігі, қауіпсіздігі, тұрақтылығы және құрылыс нормаларына сәйкестігі тексерілуі талап етіледі. «Сәулет, қала құрылысы және құрылыс қызметі туралы» ҚР Заңының 64-бабына сәйкес, жауапкершілігі жоғары объектілердің жобалық құжаттамасы міндетті сараптамадан өтеді. Бұл сараптама құрылыс басталғанға дейін жүргізіледі және жобаны іске асырудың міндетті шарты болып табылады. Ең күрделі және әлеуметтік маңызы жоғары объектілер үшін мемлекеттік сараптама қолданылады, оны уәкілетті ұйым – «Мемсараптама» РМК жүргізеді.